Terapia uzależnień

Pracuję terapeutycznie z uzależnieniami od:

• alkoholu,
• seksu,
• zakupów,
• hazardu,

Konsultacje prowadzę w gabinecie w Ciechanowie, w Warszawie oraz online.

Wstęp

Uzależnienia należą do najpoważniejszych problemów zdrowia psychicznego współczesnego świata. Przez wiele lat postrzegano je głównie jako skutek działania substancji psychoaktywnych lub efekt nieprawidłowych nawyków. Współczesna psychologia i neuronauka pokazują jednak, że u znacznej części osób uzależnionych źródłem problemu są nierozwiązane doświadczenia traumatyczne, przewlekły stres oraz zaburzenia regulacji emocji.

W ostatnich dwóch dekadach coraz większe znaczenie zyskuje terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), która początkowo była stosowana głównie w leczeniu zespołu stresu pourazowego (PTSD). Obecnie liczne badania wskazują, że EMDR może stanowić skuteczne uzupełnienie terapii uzależnień, zwłaszcza wtedy, gdy nałóg pełni funkcję regulowania bolesnych emocji związanych z traumą.

EMDR została opracowana pod koniec lat 80. XX wieku przez Francine Shapiro. Podstawą tej metody jest założenie, że ludzki mózg posiada naturalny system przetwarzania informacji. W normalnych warunkach trudne wydarzenia zostają z czasem zintegrowane z pamięcią autobiograficzną.

Jeżeli jednak doświadczenie jest zbyt silne lub traumatyczne, proces ten zostaje przerwany. Wspomnienie pozostaje niejako „zamrożone” wraz z emocjami, przekonaniami oraz reakcjami fizjologicznymi, które towarzyszyły wydarzeniu.

W terapii EMDR wykorzystuje się bilateralną stymulację mózgu (najczęściej ruchy gałek ocznych, naprzemienne dźwięki lub stymulację dotykową), która wspomaga ponowne przetworzenie traumatycznych wspomnień.

Coraz więcej badań wskazuje, że u większości osób uzależnionych można odnaleźć historię:

• przemocy psychicznej,
• przemocy fizycznej,
• wykorzystania seksualnego,
• zaniedbania emocjonalnego,
• odrzucenia,
• przewlekłego stresu,
• doświadczeń wojennych,
• przemocy domowej,
• traum relacyjnych z dzieciństwa.

Nałóg często staje się sposobem regulowania emocji.

Nie jest więc problemem samym w sobie, lecz próbą rozwiązania głębszego cierpienia.

Osoba uzależniona nie pije dlatego, że lubi alkohol.

Często pije dlatego, że nie potrafi poradzić sobie z:

• lękiem,
• samotnością,
• poczuciem winy,
• wstydem,
• napięciem,
• bólem psychicznym.

Substancja staje się więc środkiem przeciwbólowym dla psychiki.

EMDR opiera się na modelu Adaptive Information Processing (AIP), czyli modelu adaptacyjnego przetwarzania informacji.

Zakłada on, że:

• mózg dąży do zdrowienia,
• traumatyczne wspomnienia blokują naturalne przetwarzanie,
• nieprzetworzone wspomnienia wywołują objawy psychiczne,
• objawy uzależnienia są próbą radzenia sobie z nieprzetworzoną traumą.

W praktyce oznacza to, że osoba nie sięga po alkohol dlatego, że jest słaba.

Sięga dlatego, że jej mózg nauczył się, iż alkohol chwilowo wyłącza cierpienie.

Przykładowy schemat:

Trauma z dzieciństwa

↓

ciągłe napięcie

↓

niska samoocena

↓

trudności w regulacji emocji

↓

alkohol przynosi ulgę

↓

mózg zapamiętuje ulgę

↓

powstaje mechanizm uzależnienia

↓

utrwalenie nałogu

Im dłużej trwa uzależnienie, tym silniejsze stają się połączenia neuronalne odpowiedzialne za głód substancji.

Podczas terapii nie pracuje się wyłącznie nad samym piciem alkoholu czy zażywaniem narkotyków.

Terapeuta pomaga odnaleźć doświadczenia, które uruchomiły potrzebę uciekania w substancje.

Najczęściej są to:

• wspomnienia odrzucenia,
• przemoc rodziców,
• zawstydzanie,
• doświadczenia porażek,
• śmierć bliskiej osoby,
• rozwód rodziców,
• przemoc rówieśnicza.

Po przetworzeniu tych wspomnień maleje napięcie emocjonalne.

A wraz z nim zmniejsza się potrzeba sięgania po substancję.

EMDR wykorzystuje również specjalne protokoły dotyczące tzw. cravingu.

Podczas sesji pacjent:

• wyobraża sobie substancję,
• obserwuje narastające pragnienie,
• jednocześnie wykonywana jest bilateralna stymulacja.

Po kilku seriach głód zwykle zaczyna się zmniejszać.

Nie oznacza to całkowitego wyleczenia, ale osłabia automatyczną reakcję mózgu.

• Zebranie wywiadu.
• Przygotowanie pacjenta.
• Wybór wspomnienia.
• Ocena emocji i przekonań.
• Odwrażliwianie.
• Instalacja pozytywnego przekonania.
• Skanowanie ciała.
• Zakończenie i ponowna ocena.

W terapii uzależnień często konieczne jest wcześniejsze osiągnięcie względnej stabilizacji, aby pacjent mógł bezpiecznie pracować z trudnymi wspomnieniami.

Pan Marek, 42 lata, od ponad piętnastu lat nadużywał alkoholu. Kilkukrotnie uczestniczył w terapii odwykowej i utrzymywał abstynencję przez kilka miesięcy, jednak po każdym okresie poprawy wracał do picia.

Podczas pogłębionego wywiadu okazało się, że w dzieciństwie był regularnie poniżany przez ojca. Słyszał między innymi:

• „Do niczego się nie nadajesz.”
• „Nigdy nic nie osiągniesz.”
• „Jesteś bezwartościowy.”

Jako dorosły człowiek odczuwał silny lęk przed oceną i chroniczne poczucie wstydu. Alkohol przynosił krótkotrwałą ulgę oraz zmniejszał napięcie.

W terapii EMDR pracowano nad najwcześniejszymi wspomnieniami związanymi z odrzuceniem i upokorzeniem. W kolejnych sesjach przetwarzano także doświadczenia przemocy emocjonalnej oraz utrwalone negatywne przekonanie: „Jestem bezwartościowy”.

Po zakończeniu pracy nad kluczowymi wspomnieniami pacjent zauważył wyraźny spadek poziomu lęku i wstydu. Głód alkoholowy nadal pojawiał się w sytuacjach stresowych, jednak był znacznie mniej intensywny, a pacjent potrafił korzystać z poznanych wcześniej strategii radzenia sobie bez sięgania po alkohol.

Najważniejsze korzyści obejmują:

• zmniejszenie nasilenia głodu substancji,
• lepszą regulację emocji,
• redukcję objawów PTSD,
• poprawę samooceny,
• ograniczenie nawrotów,
• zmniejszenie poziomu lęku,
• poprawę jakości snu,
• wzrost odporności psychicznej.

EMDR nie jest metodą odpowiednią dla każdej osoby na każdym etapie leczenia. W przypadku ostrego zatrucia substancjami psychoaktywnymi, ciężkich objawów odstawiennych lub poważnej destabilizacji psychicznej konieczne jest najpierw zapewnienie bezpieczeństwa i stabilizacji. Najlepsze efekty osiąga się, gdy EMDR stanowi element kompleksowego programu leczenia, obejmującego psychoterapię, wsparcie psychiatryczne (jeśli jest potrzebne), psychoedukację oraz budowanie zdrowych sposobów radzenia sobie z emocjami.

Rosnąca liczba badań sugeruje, że włączenie EMDR do standardowego leczenia osób z uzależnieniem i współwystępującą traumą może zmniejszać nasilenie objawów pourazowych, ograniczać głód substancji i wspierać utrzymanie abstynencji. Jednocześnie autorzy przeglądów naukowych podkreślają, że potrzebne są dalsze badania z większymi grupami pacjentów, aby precyzyjnie określić, u których osób i w jakich warunkach terapia przynosi największe korzyści.

Uzależnienie rzadko jest wyłącznie problemem związanym z substancją. W wielu przypadkach stanowi próbę poradzenia sobie z cierpieniem psychicznym, które ma swoje źródło w nieprzetworzonych doświadczeniach z przeszłości. Terapia EMDR umożliwia dotarcie do tych doświadczeń, zmniejszenie ich emocjonalnego ciężaru i odbudowę bardziej adaptacyjnych sposobów reagowania.

Choć EMDR nie zastępuje kompleksowego leczenia uzależnień, może być jego cennym uzupełnieniem, szczególnie u osób z historią traumy. Integracja pracy nad wspomnieniami traumatycznymi z nauką regulacji emocji i zapobieganiem nawrotom daje szansę nie tylko na utrzymanie abstynencji, ale także na trwałą poprawę jakości życia i funkcjonowania psychicznego.

O tym, jak wygląda sama metoda EMDR, piszę szerzej w artykule Wprowadzenie do terapii EMDR.